یکی از سوالات رایجی که برای افراد مختلف در حوزهی بیماریهای چشمی با جستجو در اینترنت پیش میآید، این است که “اپتومتریست چیست؟” که بهتر است بگوییم “اپتومتریست کیست؟”.
اپتومتریست یا متخصص بینایی شناس، یک متخصص مراقبت از چشم است که وظیفهی ارزیابی و درمان برخی از عیوب بینایی چشم را به عهده دارد. متخصصان این حوزه توانایی انجام تستهای سنجش بینایی، تجویز عینک و لنزهای تماسی برای برطرف کردن عیوب انکساری چشم و ارجاع فرد به متخصصان چشم پزشک برای برطرفشدن مشکلاتی در حوزهی تخصص آنها نیست را برعهده دارند.
اپتومتریستها پس از گذراندن دورههای تخصصی به ارائه مشاوره درباره سلامت چشم، مراقبتهای اولیه چشمی و پیشگیری از بیماریهای چشم میپردازند. در این مقاله با وظایف متخصص بینایی شناس بیشتر آشنا خواهیم شد و به بررسی شرح انجام آزمایشهای اپتومتری میپردازیم، پس تا انتهای این مقاله همراه ما باشید.
کار اپتومتریست چیست؟
همانطور که اشاره کردیم، اپتومتریستها پزشک محسوب نمیشوند. این افراد پس از گذراندن دو تا چهار سال آموزش دانشگاهی که پس از سپری شدن چهار سال تحصیل در دانشکده اپتومتری صورت میگیرد، مدرک حرفهای اپتومتری را دریافت میکنند.
آنها مجوز انجام فعالیتهایی مانند معاینات چشم، تستهای بینایی، تجویز عینک و لنزهای تماسی، تشخیص برخی اختلالات چشمی و تجویز دارو برای برخی بیماریهای چشمی را دارند. این افراد همچنین در زمینههایی نظیر تشخیص و اصلاح عیوب انکساری و مدیریت تغییرات بینایی نیز تخصص دارند.
در بسیاری از موارد، متخصص بینایی شناس و چشم پزشک در یک کلینیک یا مطب با یکدیگر همکاری میکنند تا خدمات جامعتری به بیماران ارائه دهند.
وظایف اپتومتریست چیست؟
با توجه به توضیحاتی که داده شد، میتوان گفت وظایفی که یک اپتومتریست برعهده دارد شامل موارد زیر میباشند:
- انجام معاینات و تستهای بینایی برای ارزیابی سلامت چشم و کیفیت دید.
- تشخیص عیوب انکساری مثل نزدیکبینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی.
- تشخیص بیماریهای رایج چشم مانند خشکی چشم، التهاب، آب مروارید، گلوکوم (آب سیاه) و اختلال رنگها.
- ارزیابی میدان دید چشمها.
- تعیین نمره چشم و عینک مناسب برای افراد.
- تجویز عینک و لنزهای تماسی.
- ارائه مشاوره و آموزش به بیماران در زمینهی مراقبت و حفظ سلامت چشمها.
- تجویز داروهای مرتبط برای درمان برخی مشکلات سطحی چشم.
- ارجاع بیماران به چشم پزشک برای درمانهای تخصصی یا جراحی.
- تجویز لوازم کمک بینایی برای افراد کمبینا.
تفاوت اپتومتریست و چشم پزشک
حال که با وظایف اپتومتریست آشنا شدید، میتوانیم به بررسی تفاوت وظایف چشم پزشک و اپتومتریست بپردازیم. با مشاهدهی جدول زیر میتوان به خوبی به تفاوت وظایف آنها پی برد:
| شرح وظایف | اپتومتریست | چشمپزشک |
| تشخیص عیوب انکساری | بله، تشخیص نزدیکبینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی | معمولا تشخیص کلی، ولی تمرکز بیشتر بر بیماریها |
| تجویز عینک و لنزهای تماسی | بله | در صورت نیاز، ممکن است تجویز کند |
| تشخیص بیماریهای چشمی | بله، بیماریهای شایع و سطحی | بله، بیماریهای پیچیده و تخصصی |
| تجویز دارو | محدود به برخی داروهای ساده | تجویز داروهای تخصصی و قویتر |
| درمان جراحی | خیر | بله، جراحیهای مختلف چشم مانند آب مروارید، گلوکوم و لیزیک |
| درمان بیماریهای چشم | بله، در سطح اولیه و پیگیری | بله، مدیریت بیماریهای مزمن و تخصصی |
| مشاوره و آموزش | بله، در زمینه پیشگیری از بیماری و مراقبت از چشم | بله، به ویژه در بیماریهای خاص و پس از درمان |
چه زمانی باید به اپتومتریست مراجعه کرد؟
بهطور کلی مراجعهی منظم برای اپتومتری چشم، میتواند از تشدید عیوب انکساری چشم و بالا رفتن نمره عینک جلوگیری کند. اما در زمانهای خاصی مراجعه به اپتومتریست، از اهمیت بالاتری برخوردار است که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت:
- دوران کودکی: سلامت چشمها در کودکان از اهمیت بالایی برخوردار است. اپتومتری در کودکان میتواند برای بررسی اولیه سلامت چشم، تشخیص زودهنگام مشکلاتی مثل تنبلی چشم، انحراف چشم و کجبینی مورد استفاده قرار گیرد.
- دوران تحصیل: در دوران تحصیل با افزایش مطالعه احتمال ایجاد مشکلات بینایی برای چشمها وجود دارد. بنابراین سنجش بینایی در زمان تحصیل توسط اپتومتریست، میتواند برای تجویز عینک مطالعه مفید باشد.
- بزرگسالی (بالای 40 سال): در افراد بزرگسال احتمال بروز مشکلات بینایی مرتبط با سن، مانند پیرچشمی یا شروع بیماریهایی مثل آب مروارید وجود دارد.
- در شرایط خاص پزشکی: جهت مدیریت عوارض ناشی از بیماریهایی مانند دیابت، فشار خون بالا یا بیماریهای قلبی که میتوانند روی سلامت چشم اثر بگذارند، مشاوره با متخصص بینایی شناس میتواند مفید باشد.
- در صورت بروز علائم خاص: اگر به علائمی همچون تاری دید، دوبینی، خستگی چشم، خشکی یا سوزش چشم و تغییر ناگهانی در بینایی مواجه شدید بهتر است حتما با اپتومتریست مشورت کنید.
- معاینات دورهای چشمها: بهطور کلی توصیه میشود که افراد زیر برای انجام معاینات دورهای بهصورت منظم به متخصص بینایی شناس مراجعه کنند:
- بزرگسالان سالم هر 1 تا 2 سال یکبار
- افرادی دارای عینک یا لنز (به صورت سالانه)
- بیماران خاص یا کودکان
هنگام مشاهدهی چه علائمی باید به اپتومتریست مراجعه کنیم؟
انجام منظم معاینات دورهای چشم بسیار حائز اهمیت است، اما این امر توسط بسیاری از افراد نادیده گرفته میشود. در صورتی که با علائم غیرعادی زیر مواجه شدید، بهتر است در اسرع وقت برای مشاوره و معاینه اولیه به اپتومتریست مراجعه کنید:
مراحل معاینه چشم توسط اپتومتریست
معاینه اپتومتری شامل مجموعهای از معاینات چشم است که ارزیابی بینایی، عملکرد عضلات چشم و سلامت ساختارهای داخلی چشم در آن بررسی میشود. مدت زمان اپتومتری کامل چشم، در حدود 20 دقیقه میباشد که در ادامه به تشریح آن خواهیم پرداخت:
- تست عملکرد عضلات چشم: اپتومتریست حرکات چشم را در حین دنبال کردن یک جسم متحرک مانند نوک قلم یا انگشت ارزیابی میکند تا از هماهنگی و عملکرد صحیح عضلات چشمی را مطمئن شود.
- تست کاور یا پوشش چشم: این آزمون برای سنجش هماهنگی دو چشم و تشخیص انحراف چشمی (استرابیسم) صورت میگیرد. در این تست یکی از چشمها پوشانده میشود و حرکات جبرانی چشم دیگر بررسی میشود.
- بررسی واکنش مردمک و معاینه بیرونی چشم: در این مرحله سلامت سفیدی چشم (صلبیه)، وضعیت پلکها و واکنش مردمک نسبت به نور و اشیای نزدیک بررسی میشود.
- تست حدت بینایی: این تست شامل خواندن حروف از روی چارت بینایی (snellen chart) است که برای سنجش میزان دید چشمها به صورت جداگانه انجام میشود.
- تعیین نمره چشم: اپتومتریست با استفاده از دستگاههایی مانند فوروپتر(Phoropter) یا اتورفرکتومتر (auto refractometer)، نمره دقیق چشم را برای تجویز عینک یا لنز تماسی تعیین میکند.
- معاینه با اسلیت لمپ (Slit lamp): با بکارگیری اسلیت لمپ و بیومیکروسکوپ، ساختارهای جلویی چشم مانند قرنیه، عنبیه، عدسی و زجاجیه با بزرگنمایی بالا بررسی شده تا علائم اولیه بیماریهای چشمی شناسایی شوند.
- معاینه شبکیه با افتالموسکوپ (Ophthalmoscope): با استفاده از افتالموسکوپ وضعیت قسمتهای پشت چشم از جمله شبکیه، عصب بینایی و عروق خونی بررسی میشوند. در این معاینه ممکن است از قطرههای گشادکننده مردمک استفاده شود.
- اندازهگیری فشار داخل چشم (تست گلوکوم):این تست برای غربالگری بیماری آب سیاه (گلوکوم) صورت میگیرد و فشار چشم با دستگاه تونومتر (tonometr) و بیحسی موضعی توسط قطره، اندازهگیری میشود. به کمک این روش میتوان فهمید که آیا فشار مایع چشم در محدوده نرمال قرار دارد یا نه.
- تست ضخامت قرنیه (پاکیمتری): در پاکیمتری (pachymetry) با استفاده از اولتراسوند (سونوگرافی چشمی)، ضخامت قرنیه چشم اندازهگیری میشود. این تست در تصمیمگیری برای عملهایی مانند لیزیک یا بررسی دقیقتر فشار چشم موثر است.
- بررسی میدان بینایی: میدان دید ناحیهای است که هر فرد بدون حرکت دادن چشمها در مقابل خود مشاهده میکند. کاهش میدان دید میتواند نشانهای از بیماریهایی مانند گلوکوم یا اختلالات عصبی باشد.
عیوب انکساری قابل تشخیص توسط اپتومتریست
همانطور که پیشتر اشاره کردیم، یکی از وظایف اپتومتریست تشخیص عیوب انکساری میباشد. علت ایجاد عیوب انکساری تغییرات ساختار عدسی، قرنیه یا اندازه کره چشم هستند که این موضوع باعث عدم تمرکز صحیح نور روی شبکیه چشم خواهد شد. در نتیجه، تصویر اجسام دور یا نزدیک واضح دیده نمیشود.
برای اینکه درک بهتری از عیوب انکساری چشم پیدا کنید، در ادامه به تشریح انواع عیوب انکساری خواهیم پرداخت:
- نزدیکبینی: در این حالت، افزایش تحدب قرنیه یا طول محور چشم، موجب تمرکز نور اجسام دور در جلوی شبکیه میشود و فرد اجسام دور را تار ببیند، اما اجسام نزدیک برایش واضح باشد. نزدیک بینی با بکارگیری عدسی مقعر قابل درمان است.
- دوربینی: در افراد مبتلا به دوربینی، کاهش تحدب قرنیه یا کوتاهشدن طول محور نوری چشم باعث متمرکز شدن نور پشت شبکیه میشود. این حالت معمولا منجر به تاری دید برای اجسام نزدیک و گاهی دور خواهد شد. برای درمان دوربینی از عدسی محدب استفاده میشود.
- آستیگماتیسم: عدم یکنواختی در تحدب قرنیه یا عدسی چشم باعث پراکندگی نور و ایجاد چند نقطه کانونی در چشم میشود. در این شرایط، فرد هر دو نوع جسم نزدیک و دور را تار میبیند. برای درمان آستیگماتیسم از عدسیهای استوانهای که نور را در یک نقطه متمرکز نمیکنند، استفاده میشود.
- پیرچشمی: علت ایجاد این عارضه، کاهش توانایی عدسی چشم برای تطابق و تمرکز روی اجسام نزدیک در سنین بالا است. با استفاده از عدسیهای محدب میتوان پیرچشمی را درمان کرد.
- آنیزومتروپی (Anisometropia): در آنیزومتروپی عیوب انکساری دو چشم متفاوت است و نور در هر چشم در نقاط متفاوتی روی شبکیه متمرکز میشود. این وضعیت به علت تفاوت اندازه کره چشمها یا شکل عدسی و قرنیه ایجاد میشود و معمولا با آستیگماتیسم، نزدیکبینی یا دوربینی یک چشم همراه است.
- تنبلی چشم: این اختلال که نام دیگر آن آمبلیوپی (Amblyopia) است، زمانی اتفاق میافتد که در آن یکی از چشمها دید واضحی ندارد. بنابراین مغز تصویر چشم سالم را برای دیدن انتخاب میکند. تنبلی چشم معمولا در دوران کودکی ایجاد میشود. سایر عیوب انکساری نظیر دوربینی، نزدیکبینی، آستیگماتیسم و انحراف چشم نیز در ایجاد آمبلیوپی موثر هستند.
سخن پایانی
اپتومتریستها نقش کلیدی در حفظ سلامت بینایی و پیشگیری از اختلالات چشمی دارند. آنها با بررسی دقیق ساختار چشم، حدت بینایی و تشخیص عیوب انکساری چشم نقش مهمی را در مراقبت از بینایی بر عهده دارند. بخشی از وظایف حرفهای متخصص بینایی شناس شامل استفاده از ابزارهایی مانند چارت اسنلن، تستهای بینایی و لنزهای اصلاحی است.
در نهایت باید بدانید که با توجه به افزایش استفاده از ابزارهای دیجیتال و شیوع مشکلات بینایی در سنین مختلف، مراجعه منظم به اپتومتریست برای بررسی سلامت چشم و اصلاح مشکلات بینایی اهمیت زیادی دارد.